MÓWIĄCE KAMIENIE

Pruszcz A.D. 1368 wieś Jana z Pruszcza. Historia parafii Pruszcz XV w.

zdjecie


Wieś rycerską Pruszcz (hereditas Pruschze) pierwszy raz wymieniono w dokumencie z 18 grudnia 1368 r. Prawdopodobnie należała ona wówczas do rodu Awdańców, a ściślej rzecz ujmując, potomków wojewody kujawskiego Wilka z Izbicy, zmarłego po 1287 r. Za pierwszego znanego z imienia właściciela tych dóbr należy uznać Jana z Pruszcza, wzmiankowanego 24 stycznia 1395 r. Był on wówczas jednym z rozjemców w sporze między Świętosławem z Mierzwina a cystersami z Byszewa (Koronowa). W latach 1403 – 1426 wzmiankowany jest Jaszczołd z Pruszcza (Iaszczoldus de Pruszcze), syn Alberta i brat Piotra, Szymona i Jana. Wszystkich czterech braci Prusieckich wymienia dokument wystawiony 24 września 1426 r. Późniejsze zapisy źródłowe odnoszą się tylko do Piotra z Pruszcza. Wynika z tego, iż pozostali bracia wcześniej zmarli, bądź zginęli w trakcie działań militarnych na pograniczu polsko – krzyżackim, które miały miejsce w latach 1431 – 1433.
Dane źródłowe z przełomu XIV i XV w. ukazują trzy pokolenia właścicieli dóbr rycerskich w Pruszczu. Do pierwszego należy zaliczyć Jana, następnie jego syna Alberta oraz wnuków: Jaszczołda, Piotra, Szymona i Jana. Dzierżyli oni majętność, której zasięg z trzech stron wyznaczały naturalne granice rzeczne: Sępolenka (na południu), Kamionka (na północy) i Brda (na wschodzie). Wzdłuż ich północnego krańca przebiegała granica polsko – krzyżacka. Od południa przytykały do nich ziemie należące do cystersów byszewskich (koronowskich). Na zachodzie dobra Kluńskich. Najpóźniej w I połowie XV stulecia w obrębie tejże własności powstały dwie nowe wsie, Kamienica i Bagienica, które pierwszy raz zostały wzmiankowane w 1432 r. Było to zapewne wynikiem przeprowadzenia działów majątkowych przez spadkobierców Alberta z Pruszcza.
Najstarsza wzmianka na temat proboszcza w Pruszczu zachowała się z 1479 r. Był nim wówczas Jan z Krajewicz (Joannem de Craiewicze plebanum in Pruscza). Powstanie parafii zainicjowali ówcześni właściciele wsi: Piotr z Pruszcza lub jego syn Mikołaj Prusiecki, na którego temat zachowały się wzmianki z lat 1455 – 1479. Kolejni właściciele dóbr szlacheckich i ziemiańskich sprawowali opiekę nad parafią. Wśród kolatorów do 1939 r. znajdowały się m.in. rodziny Prusieckich, Żalińskich, Witosławskich, Wałdowskich, Wyczechowskich, Königsmarcków i Górskich.
Początkowo do parafii należały trzy miejscowości (Pruszcz, Bagienica, Kamienica) i dwie osady młyńskie (Smukała i Prusiecki Młyn). Młyn Smukała przestał istnieć w połowie XVII w. Od 1703 r. do parafii należał folwark Pieńkowo. Wówczas w zapisach pojawił się młyn Motyl, który powstał na miejscu dawnego Prusieckiego Młyna. Wykaz miejscowości należących do parafii Pruszcz w 1848 r. wymienia Pruszcz, Bagienicę, Kamienicę, Motyl i Pieńkowo. Do tej listy w 1817 r. dołączono pustkowie zwane Krówką, nie uwzględniane już pod koniec XIX w. W okresie międzywojennym do parafii należały: Pruszcz z Motylem, Bagienica i Kamienica z leśniczówkami w Pieńkowie, Leontynowie, Starym Młynie i Wapienniku. W 1977 r. z parafii wyłączono wieś Kamienicę z leśniczówką Leontynowo.
Począwszy od XVIII w. zaznacza się wyraźna obecność ewangelików. W 1744 r. parafię zamieszkiwało 56 luteran, w większości w Bagienicy. W 1817 r. mieszkało ponad 340 luteran. O tym, że była to znacząca grupa świadczy fakt, iż wówczas liczba komunikujących katolików w tej wspólnocie wynosiła 324 osoby.
Kolejną grupę wyznaniową stanowili Żydzi. Ich obecność potwierdzają dane statystyczne z II połowy XIX w.

Po zakończeniu II wojny światowej w Pruszczu osiedliło się 418 nowych osób. W większości pochodziły one z okolic Bydgoszczy, część z kieleckiego oraz ziem wcielonych do Związku Radzieckiego.
Zachowane zapisy archiwalne pozwalają na częściowe odtworzenie listy duszpasterzy prusieckiej parafii. Pierwszym znanym proboszczem był wspomniany już ks. Jan z Krajewicz wzmiankowany w 1479 r. W 1653 r. duszpasterzował w parafii ks. Piotr Przyłuski, a w 1695 r. ks. Wawrzyniec Prusiecki. W 1737 r. proboszczem był ks. Wawrzyniec Tomaszewski – założyciel Arcybractwa Różańca świętego. Jako duszpasterz wymieniany jest jeszcze w 1744 r. Najprawdopodobniej jego następcą został ks. Wojciech Gierszewski. Z 1767 r. znany jest kolejny proboszcz, ks. Paweł Szwemiński, który nastał w parafii bezpośrednio po ks. Gierszewskim. Kolejnym proboszczem był ks. Hanzell. Jego następca, ks. Michał Hollweg pracował w Pruszczu od 7 czerwca 1784 r. Problemy z jakimi borykał się ze względu na niewielką liczbę wiernych oraz trudności związane z zarządzaniem gospodarstwem plebańskim zachęciły go do napisania w 1794 r. „Przestrogi dla potomnych”. Odbudowania gospodarstwa plebańskiego i uporządkowania spraw ekonomicznych podjął się ks. Józef Grubicki, który był proboszczem w Pruszczu w latach 1803 – 1861. Od podstaw wyremontował plebanię oraz budynki gospodarskie. W latach 1862 – 1864 administratorem w Pruszczu był ks. Józef Zawiszewski. Zmarł 18 marca 1864 r. Jego następcą został ks. Augustyn Nelke. Objął parafię 26 października 1865 r. W Pruszczu pracował do kwietnia 1871 r. Z początkiem maja 1871 r. administratorem został ks. dr Wiktor Henryk Borrasch. 11 lutego 1873 r. mianowany proboszczem. Jako zwolennik polityki Kulturkampfu (antykościelnej polityki państwa pruskiego), we wrześniu 1874 r., opuścił parafię. Odejście ks. Borrascha zapoczątkowało dziesięcioletni okres, w którym parafia Pruszcz nie miała własnego duszpasterza. Od końca października 1874 r. do czerwca 1884 r. opiekę duszpasterską sprawował ks. Moschner z Gostycyna, który raz w miesiącu odprawiał Mszę św. Z powodu jego słabego zdrowia w posłudze wspomagali go księża Frankenberg i Gryglewicz z Mąkowarska.
Od kwietnia do grudnia 1884 r. w parafii jako wikary pracował ks. Karol Michał Żyłła. Jego przybycie było spełnieniem wieloletnich oczekiwań wiernych. Zgotowano mu gorące przyjęcie witając słowami „Czegośmy pożądali, tegośmy doczekali.” Następcą ks. Żyłły został ks. wikariusz Wojciech Kluck. Przebywał w parafii do września 1885 r.
Księdza Klucka zastąpił ks. Władysław Jan Reymann, który od października 1885 r. do marca 1887 r. był administratorem parafii, a od 18 marca 1887 r. proboszczem. W 1910 r., obchodząc 25 – lecie swego pobytu w parafii powiedział: „Tu w Pruszczu chcę umierać i na cmentarzu spoczywać.” Uroczystość ta stała się również okazją do podsumowania jego dotychczasowych działań. Na łamach „Pielgrzyma” zanotowano, że „w konfesjonale i z kazalnicy starał się i stara nadal usilnie umacniać naszą wiarę. Zastał prawie zwaliska w obszarze kościelnym, a za jego staraniem i własnym po części kosztem został nasz cmentarz pięknym murem okolony i kościół na zewnątrz i wewnątrz zrestaurowany.” Ks. Reymann odnowił działalność Arcybractwa Różańcowego. Zainicjował powstanie innych organizacji religijnych. Udzielał się w życiu społecznym. Należał do Rady Nadzorczej Banku Ludowego w Tucholi. W Gostycynie założył Towarzystwo Ludowe. Był członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Pracował w Towarzystwie Czytelni Ludowych. Brał aktywny udział w polskim ruchu wyborczym. Przez władze niemieckie uważany był za propagatora sprawy polskiej. Pod koniec swego życia zajmował się odbudową kościoła, zniszczonego w wyniku pożaru wsi w 1921 r. Zmarł 30 czerwca 1925 r. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Pruszczu.
Od października 1926 r. do września 1927 r. pracę duszpasterską w Pruszczu prowadził ks. Józef Czarnecki. Od listopada 1927 r. do kwietnia 1931 r. proboszczem był ks. Marceli Żelazny. Będąc w Pruszczu kontynuował prace swoich poprzedników zmierzające do ukończenia remontu kościoła. 5 sierpnia 1928 r. podejmował w parafii ks. bpa Stanisława Wojciecha Okoniewskiego, który konsekrował odbudowaną świątynię.
Od kwietnia do września 1931 r. administratorem parafii był ks. Walerian Labens. Ostatni przedwojenny duszpasterz parafii Pruszczu był ks. Aleksander Brząkała. W latach 1945 - 1947 parafiami w Pruszczu i Gostycynie jednocześnie administrował ks. Brząkała, którego zastąpił ks. Józef Bruski, proboszcz prusiecki w latach 1947 – 1983. Przyjaciel ks. Józefa Wryczy. Wybitny kaznodzieja i rekolekcjonista. Artysta – malarz samouk. Zmarł 23 sierpnia 1984 r. w rodzinnych Piechowicach. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Pruszczu. W latach 1983 – 2010 proboszczem był ks. Mieczysław Ronowski, radca duchowny ad honores. Obecnie opiekę duszpasterską nad parafią sprawuje ks. Stefan Czarnecki.
Obecny kościół parafialny został zbudowany w latach 1761 – 1791. Do 1810 r. miał jeden ołtarz, który utworzono z pozostałości po ołtarzach poprzedniej świątyni. W czasach gdy proboszczem został ks. Józef Grubicki. Ołtarz główny ozdobiono postumentem przeznaczonym dla dwunastu lichtarzy. Między lichtarzami i tabernakulum ustawione były figury sześciu aniołów. W ołtarzu znajdował się obraz Najświętszej Panny Maryi Królowej Świata przybrany w złocone sukienki wykonane z grubego gdańskiego papieru. Nad głowami Matki Bożej i Pana Jezusa umieszczone były pozłacane korony. W prawym bocznym ołtarzu był obraz św. Józefa, natomiast w lewym obraz św. Barbary.
W kolejnych latach kościół wielokrotnie remontowano i modernizowano. Niekiedy wymuszały to same siły natury. Tak stało się w lipcu 1873 r., gdy w świątynię uderzył piorun czyniąc dosyć poważne szkody. W latach 1885 – 1910 dokonano remontu wnętrza kościoła z budową nowych organów włącznie. W latach 1913 – 1919 wyremontowano wieżę oraz dach. Poważnych szkód doznała prusiecka świątynia na skutek pożaru, który wybuchł 6 kwietnia 1921 r. Większe uszkodzenia ominęły jedynie kruchtę i wieżę. Ocalał także obraz z ołtarza głównego oraz zabytkowe rzeźby świętych Stanisława i Wojciecha. W latach 1921 – 1928 kolejni duszpasterze wspierani przez wiernych i patrona kościoła ziemianina Jana Górskiego z Kamienicy remontowali prusiecką świątynię.
Ponownie kościół został uszkodzony w trakcie walk, które miały miejsce na przełomie stycznia i lutego 1945 r. Trafiony około pięćdziesięcioma pociskami artyleryjskimi praktycznie wymagał generalnego remontu. Uszkodzeń doznała wieża. Całkowicie zniszczony został dach. Naprawy wymagały także mury oraz dach plebani.
Do połowy lat osiemdziesiątych XX w. przeprowadzano szereg prac inwestycyjnych. Zmieniane było pokrycie dachu. Naprawiono wieżę. Kilkakrotnie malowano kościół. Zamontowano witraże, założono boazerię na suficie kościoła oraz zamontowano nowe ławki. Wokół świątyni powstał chodnik. W 1952 r. świątynia zyskała nowe organy. W 1986 r. przywrócony został pierwotny kształt wieży kościelnej. 24 października 1987 r. miała miejsce konsekracja nowych dzwonów, którym nadano imiona „Maryja” i „Jan Paweł II”. Konsekracji dokonał ówczesny ordynariusz diecezji chełmińskiej ks. biskup Marian Przykucki.
Szczególny kult Matki Bożej w prusieckiej parafii poświadczony jest źródłowo od XVII w. Uwidaczniał się w tytule kościoła a także poprzez oddawanie czci pochodzącej z około 1600 r. figurze przedstawiającej postać Maryi. W XVIII w. nabrał nowego wymiaru. Dnia 26 sierpnia 1737 r. powstało Arcybractwo Różańca świętego. Jego założycielem był ówczesny proboszcz ks. Wawrzyniec Tomaszewski. Zapisy w księdze brackiej dowodzą, iż cieszyło ono się ogromną popularnością nie tylko wśród miejscowej ludności. Jego oddziaływanie wychodziło poza środowisko lokalne. Na odpusty do Pruszcza przybywały pielgrzymki z dalekich rejonów Pomorza. Szczególnym kultem otoczono, pochodzący z II połowy XVIII w. obraz Najświętszej Panny Maryi Królowej Świata.
Arcybractwo Różańcowe w Pruszczu działało bez przeszkód do września 1874 r. Wtedy parafię opuścił ówczesny proboszcz ks. Borrasch. Spowodowało to całkowite zawieszenie działalności. Po jedenastu latach przerwy odnowienia idei brackiej podjął się ks. Reymann. 25 marca 1886 r. uroczyście wznowiono istnienie arcybractwa. Tego dnia w poczet członków przyjęto 19 osób, z Pruszcza, Bagienicy, Kamienicy, Mąkowarska i Koślinki koło Tucholi.
W latach 1886-1939 Arcybractwo Różańcowe swoim oddziaływaniem wyszło daleko poza obręb parafii. Wg danych z 1928 r. wiadomo, iż z samej parafii Pruszcz do arcybractwa należały 144 osoby na 1397 wiernych. W roku 1938 liczyło ono 180 członków. Dalszy rozwój Arcybractwa Różańcowego został zahamowany przez wybuch II wojny światowej. W 1948 r. kult Matki Boskiej Różańcowej został odnowiony przez ks. Bruskiego w formie róż Żywego Różańca.
Nagrałeś ciekawą trasę w Borowiackich Szlakach?
dodaj
Chcesz dodać ciekawy obiekt do Borowiackich Szlaków?
dodaj
Znasz interesującą historię o Borowiackich Szlakach?
dodaj